De Pinksterfeesten van Zoutkamp is het meest karakteristieke en langst levende traditie van het dorp. Wat tegenwoordig bekendstaat als een feestelijk Pinksterweekend met kermis, muziek, feest en de intocht van de Garnalenkoningin, is in werkelijkheid het resultaat van een eeuwenlange ontwikkeling waarin volkscultuur, visserij, religie en internationale invloeden samenkomen.

Dit artikel heeft tot doel de Pinksterfeesten van Zoutkamp te beschrijven als immaterieel cultureel erfgoed. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar de moderne vorm van het feest sinds 1959, maar ook naar de diepere historische wortels die teruggaan tot ten minste het begin van de achttiende eeuw. Door de ontwikkeling van het feest chronologisch te volgen en te vergelijken met soortgelijke gebruiken elders, ontstaat een samenhangend beeld van een traditie die voortdurend in beweging is, maar tegelijk sterk verankerd blijft in de identiteit van Zoutkamp.

Lang voordat Vlaggetjesdag zijn intrede deed, waren de Pinksterdagen in Zoutkamp al een periode van levendigheid en vermaak. Kranten uit het begin van de twintigste eeuw spreken over grote drukte tijdens Pinksteren. Naast de kermis speelde een inmiddels verdwenen traditie een centrale rol: de meiboom.

Omdat de ‘Provinciale Commissie van Onderwijs’ informatie over de provincie Groningen in kaart wilde brengen, stuurde zij een enquête naar alle schoolmeesters met vragen over hun eigen dorp. Één van de reacties kwam in 1834 van Schoolmeester Medum ^{[1] Bronvermelding
Link naar de pagina van de Groninger Archieven met de schoolmeestersrapporten
Schoolmeesterrapporten in de Groninger Archieven.} . Op de vraag welke vermaken er in Zoutkamp waren antwoordde hij:

De vermaken en uitspanningen zyn niet vele; alleenlyk op Pinster, wanneer het kermis is, dan vermaakt een ieder zich zoo goed hy kan en goedvindt, en er wordt dan ook veel geld verteerd.

In 1914 schreef het Nieuwsblad van het Noorden “Te Zoutkamp was het in vroegere jaren met het Pinksterfeest buitengewoon druk”. Dit ging vooral over de Zoutkamper meiboom dat tot 1900 een gebruik was. ^{[2] Bronvermelding
Link naar een artikel van 30 mei 1914 in het Nieuwsblad van het Noorden op Delpher over Pinksterfeest in Zoutkamp met een meiboom
Delpher link naar krantenartikel Nieuwblad van het Noorden}

In 1915 schreef  het Nieuwsblad van het Noorden dat naar aanleiding van de demping van de binnenhaven: “B. en W. adviseeren, om de kermis te Zoutkamp geregeld gehouden met Pinksteren, dit jaar niet te laten doorgaan.” ^{[3] Bronvermelding
Link naar een artikel van 7 april 1915 in het Nieuwsblad van het Noorden op Delpher over annulering van het Pinksterfeest wegens werkzaamheden
Delpher link naar krantenartikel Nieuwblad van het Noorden}

Tot ver in de 19^e eeuw kende Zoutkamp, net als Schiermonnikoog zijn Kallemooi heeft, een “Meiboom”. Vele verhalen uit verschillende bronnen vertellen grofweg het zelfde verhaal.

De oudste referentie op geschrift vinden we wederom in het schoolmeestersrapport van Medum uit 1834:

Ook plaatsen de ongehuwden dan op een open plein, een oude scheepsmast met twee a drie lange dunne spieren er boven op, en met zydtouwen goed vastgemaakt, in het midden met eene groene struik, en een dwarslatje waaraan twee vlasschen en twee pijpen hangen, in den grond. Aan het boveneinde der bovenste spier wordt een yzeren ring vastgemaakt, en daardoor een dun lyntje gehaald, waaraan in de Pinsterdagen eene vlag wappert. Deze opgerigte paal, draagt by hun den naam Meiboom

In een artikel uit 1882 wordt de Zoutkamper meiboom ook genoemd. ^{[4] Bronvermelding
Artikel in Onze Volkstaal van Taco H. de Beer over de meiboom in Zoutkamp.
Onze Volkstaal van Taco H. de Beer} In het boek ‘Nederlandsche volksgebruiken bij hoogtijdagen’ wordt geschreven over een verslag genaamd ‘Scholendinaer tot Soltcampe’ uit 1702. Deze bron hebben we echter (nog) niet kunnen controleren. Dit zou er in staan:

Als de tweede daghe van Pinksten, so men veiert dat Feste van de Colle Mooei alwaer een yder sichseer vroolick ende opgheweckt in begevet met sangh ende dansen.

Ook wordt er in kranten en boeken gesproken een haan in de mast en wordt de term Hoaneboom gebruikt. Het is onduidelijk of in Zoutkamp daadwerkelijk ooit een haan in de mast heeft gezeten. In oude geschriften komt het niet terug, wel worden Zoutkamp en Schiermonnikoog vak in één adem genoemd, wat verwarring zou kunnen veroorzaken. In elk geval stond dit in de Nieuwe Groninger Courant krant uit 1919: ^{[5] Bronvermelding
Artikel in de Nieuwe Groninger Courant over de meiboom mét haan tijdens Pinksteren in Zoutkamp
Nieuwe Groninger Courant 27 juni 1919 over de meiboom te Zoutkamp}

Aan een grooten tjalkmast werden enige naar boven steeds dunner wordende masten vastgesjord, te zamen ter lengte van ongeveer 30 meter, en in den top werd een groote Meidoorn vastgebonden (vandaar Meiboom). Daaronder werd op kleinen afstand draaibaar een horizontale sterke lat bevestigd. Aan het eene uiteinde daarvan hing men een mand, waarin een haan, die al voedsel voor een week meekreeg een half brood. Aan het andere eind der lat hing men een mand met flesschen of steenen. om het evenwicht te bewaren.

Alle vrijgezellen werkten mede en wie meehielp, mocht uit een der herbergen een flesch jenever halen. Een daarvoor aangewezen Persoon moest dan het meiboomgat graven, waaraan de aanwezigen meehielpen. Hij, die de eerste vlag aan een in den top aangebrachte schijf bevestigde mocht de lange vlaggelijn als zijn eigendom beschouwen. Tijdens de oprichting en gedurende de geheele feestweek speelde hoorn muziek. Op de bovenzaal van het hotel Broekema te Zoutkamp is nog het zoldertje aanwezig, waarop de muzikanten zaten.

De meiboom verloor volgens het artikel de belangstelling van het publiek, wat leidde tot ongehoorzaamheid en uiteindelijk een verbod:

De belangstelling in den Meiboom verminderde echter. Doch de laatste jaren van zijn bestaan hielpen zelfs vrouwen nog, om het oude gebruik in eere te houden. Ongeveer 60 jaar geleden werd de laatste Meiboom opgericht. Hij bleef veertien dagen staan, een week over den tijd en de overheid verbood in ’t vervolg het plaatsen.

Het zou goed kunnen dat deze traditie is overgewaaid van Schiermonnikoog, waar Zoutkamp van oudsher nauwe banden mee heeft. Op Schiermonnikoog viert men nog altijd Kallemooi in de vorm zoals hier eerder beschreven in Zoutkamp. Het zou ook goed kunnen dat de tradities in beide havenplaatsen met elkaar wordt verward. In oudere teksten wordt niet eenduidig geschreven en zou het zowel over Zoutkamp als Schiermonnikoog kunnen gaan.
Wel duidelijk is dat we de meiboom hadden, buiten de krantenartikelen lijkt er geen bewijs te zijn voor een haan in deze mast.

Pinksteren zelf is natuurlijk geen meifeest maar een christelijke feestdag. Een Meifeest hoort op 1 mei gevierd te worden en Pinksteren valt regelmatig niet eens in mei maar ver in juni.

Pinksteren, afgeleid van het Griekse woord “pentekoste” dat “vijftigste” betekent, is een christelijke feestdag die 50 dagen na Pasen wordt gevierd. De vroegst mogelijke datum voor Eerste Pinksterdag is 10 mei.

Als we kijken naar de gebruiken tijdens het feest, met de meiboom en de bijdrage van de vrijgezelle heren, dan lijkt het weldegelijk op andere traditionele meifeesten. Ook de viering van het nieuwe visseizoen past hier goed bij. We vieren het alleen op het verkeerde moment.

Het verschuiven van de viering heeft waarschijnlijk te maken met de christelijke kerk, welke ‘heidense’ gebruiken zoals het meifeest probeerde uit te wissen door ze onder te brengen bij christelijke feesten, zoals het pinksterfeest. Al worden de bronnen wat dubieuzer. ^{[6] Bronvermelding
Website over heidense gebruiken.}

Een zelfde verschuiving zien we in Zoutkamp bij het ‘Sinterklaaslopen’. Dat is een gebruik met veel gelijkenissen aan Krampus, een mid-winterfeest dat in de Alpen-regio wordt gevierd. Het heeft niets met Sint Nicolaas te maken en zou oorspronkelijk tussen kerst en nieuwjaar gevierd zijn.

We kunnen concluderen dat onze Pinkstertraditie van oorsprong een Meifeest is. Het is het feest om het einde van de winter te vieren, het begin van de lente; een feest van vruchtbaarheid en voorspoed. ^{[7] Bronvermelding
Wikipedia pagina over de meiboom}

Wanneer dit feest precies in Zoutkamp is begonnen, of hoe strikt men hier was in de viering is helaas niet meer na te gaan.

Vlaggetjesdag zoals we dat vandaag de dag in Zoutkamp vieren doen we sinds 1959. Maar waarom is het zo als het is? Hoe komen we er aan en wie heeft het bedacht? We gaan op onderzoek en op reis om uit te vinden waar dit nou oorspronkelijk vandaag komt.

Vlaggetjesdag in Scheveningen en Vlaardingen is het bekendste, maar ook het oudste visserijfeest van het land.  Het is de traditionele opening van het nieuwe haringseizoen. Het eerste vaatje haring gaat traditiegetrouw voor flinke prijzen onder de hamer

De tradities rond Vlaggetjesdag zijn vermoedelijk ontstaan in Vlaardingen in de 18e eeuw onder de naam Buisjesdag. De eerste vermelding daarvan is in een krantenartikel uit 1787 ^{[8] Bronvermelding
Artikel over Buisjesdag, zoals vlaggetjesdag ook wel genoemd werd te Vlaardingen
Geldersche Historische courant 07-07-1787} . In die tijd viert men niet dat het eerste vaatje haring aan land komt, maar juist dat de schepen vertrekken voor het vissen op haring.

In 1950 wordt in Scheveningen het Comité Vlaggetjesdag opgericht en krijgt Vlaggetjesdag een permanent karakter. De zaterdag voor Pinksteren worden de schepen gepavoiseerd. Op zondag gebeurt er niks. Maar Tweede Pinksterdag bekijkt men de schepen die de volgende dag zullen uitvaren.
Daarnaast worden ook festiviteiten rond Vlaggetjesdag georganiseerd met muziek, een vlootrevue en vuurwerk.

De eerste Garnaalfeesten van Oosterduinkerke werden georganiseerd in de zomer van 1949 en wordt nog altijd ieder jaar gevierd.
Het evenement is een ode aan de zee in het algemeen en de garnaalvissers in het bijzonder. Uniek aan dit feest is de optocht van de garnaalvissers te paard naar Oostduinkerke-Bad. Te paard inderdaad, zo werd er vroeger op garnaal gevist daar. Het Garnaalfeest wordt meestal begin juni gehouden.

Tijdens het feestweekend wordt ook de nieuwe ‘Mieke Garnaal’ aangesteld. Mieke Garnaal is een plaatselijk jongedame die een jaar lang de het gezicht is van de garnalenvisserij mag zijn. Ze wordt vergezeld door twee eredames.
Deze traditie is in gebruik sinds 1955, toen Jeannine Geryl als eerste Mieke Garnaal werd gekozen. ^{[9] Bronvermelding
Mieke Garnaal in Oosterduinkerke sinds 1955}

Het feest en de functie Mieke Garnaal is een stuk informeler dan hoe wij het in Zoutkamp en Termunterzijl altijd hebben gedaan. De nieuwe Mieke werd de avond ervoor pas aangewezen en na de feestelijkheden zat haar taak er weer op.

Veel dichter bij huis in Termunterzijl vierde men in 1958 hun eerste Vlaggetjesdag. Een feest ter promotie van de visserij en de garnaal. Hier was een Garnalenkoningin met maar liefst tien hofdames.

De initiator van dit feest was de burgemeester Tammo Jan van Kampen. In 1958 lanceerde hij het idee van een vlaggetjesdag. Samen met Harm B. Wezeman, voorzitter van visserijvereniging ‘De Dollard’ zette hij de lijnen uit voor de eerste vlaggetjesdag. Ze lieten oud-sluismeester-machinist en dorpsdichter Allert Jan Dik een visserslied maken. Zijn zoon Harm Geert Dik, de huidige sluismeester-machinist kreeg de opdracht een troon te creëren en een rede te schrijven. ^{[10] Bronvermelding
No linkTitle provided}

Het feest in Termunterzijl werd eind maart gehouden, ter viering van het begin van het visseizoen. In de winter werd er vroeger niet gevist en werd er dus niets verdiend. In maart kon de vloot weer naar zee en kwamen er dus weer betere tijden aan. Overigens werd in 1958 al wél ’s winters gevist, die viering was dus vooral symbolisch.

De vlaggetjesdagen waren geen lang leven beschoren. Na vijf edities kwam er alweer een eind aan dit feest. De economische ontwikkelingen in de bedrijfstak en het teruglopende aantal vissers maakten een grootschalig feest niet meer in overeenstemming met de feiten van alledag. Daarnaast had Termunterzijl het populaire evenement ‘Bootjezaailen’ ook nog.

Op 29 maart 1958 vond de eerste Vlaggetjesdag plaats in Termunterzijl. Het werd gehouden in hotel Wolf aan ’t Ziel. Daar heette de burgermeester de genodigden welkom en vervolgens kwam de Garnalenkoningin met haar gevolg kwamen de zaal binnen. De Winschoter Courant schreef: “De charmante koningin (de negentien jarige Betsy Wezeman uit Termunterzijl), gehuld in een droom van een witte jurk en een prachtig ‘omslag-net’ om haar schouders geslagen, sprak een gedicht van de heer Dik jr. uit, waarin zei het visseizoen voor geopend verklaarde”. ^{[11] Bronvermelding
Winschoter Courant 1958 over vlaggetjesdag Termunterzijl}

Na dit plechtige moment vertrok de vloot met de Garnalenkoningin richting Emden, waar ze ook een korte plechtigheid onderging. Na afloop ging de vloot weer terug naar Termunterzijl voor een feestelijk vervolg.

De gelijkenis tussen de eerder genoemde Mieke Garnaal uit Oosterduinkerke en deze Garnalenkoningin zijn duidelijk. Net als de gelijkenissen tussen vlaggetjesdag Scheveningen en vlaggetjesdag Termunterzijl. Het is daarom niet ondenkbaar dat de organisatie van Termunterzijl hier een eigen draai aan heeft gegeven, precies wat de organisatie van Zoutkamp uiteindelijk ook deed bij Termunterzijl.

Betsy Wezeman is twee jaar koningin geweest. Deze tweede editie van vlaggetjesdag werd gehouden in Delfzijl, omdat visserijvereniging `De Dollard` een vereniging was voor zowel Termunterzijl als Delfzijl. In dit jaar deden ook de vissersknapen met schepnetjes hun intrede. Dit was overigens nog altijd vóór de eerste Zoutkamper vlaggetjesdag.

De derde vlaggetjesdag van Termunterzijl, op 2 april 1960, werd gevierd met een vaartocht naar de Stad Groningen in plaats van naar Emden. Dit was samen met de vissers van Zoutkamp en Usquert. Hier werd ook de nieuwe Garnalenkoningin van Termunterzijl, Siny Oosterveld, gekroond (alias Lauwadonia). Zoutkamp vierde dat jaar ook nog zelf haar tweede vlaggetjesdag.

In 1961 had Siny Oosterveld haar tweede vlaggetjesdag, dit keer weer ‘gewoon’ in Termunterzijl. De vloot zette weer koers naar Emden.

In 1962 werd er wederom koers gezet naar Groningen, dit keer alleen door de vloot van Termunterzijl en met een nieuwe naam: De Eemsmondvisserijschouw. Hier werd Antje Dijkema gekroond als nieuwe garnalenkoningin. Na dit eerste lustrum bleek de rek uit het feest en kwam er geen direct vervolg. ^{[12] Bronvermelding
Nieuwsblad van het Noorden 1962 over de vlootschouw in Groningen}

Pas in 1977 werd er weer een vlaggetjesdag georganiseerd door de Eemsvissers van visserijvereniging `De Dollard`. Net als 1962 in Groningen, maar nu tijdens Koninginnedag op 30 april.

In 1991 werd de traditie voor de laatste keer gehouden, dit ter ere van de tweede editie van DelfSail in Delfzijl. Hier werd Johanna de Eerste gekroond tot Garnalenkoningin. ^{[13] Bronvermelding
No linkTitle provided}

Een bijzondere aangelegenheid was de samenwerking met het Zweedse havenplaatsje Smögen, zo’n 600km noorderlijker. Op verzoek van de visserijvereniging in Smögen kwam Antje Dijkema in 1962 op ambts-bezoek om daar Lena Sjöwall als eerste Garnalenkoningin te kronen.

Een jaar later kwam de nieuwe Garnalenkoninging van Smögen, Gundel Ohlin naar Termunterzijl. Er was toen al geen vlaggetjesdag meer, maar er is hard gewerkt om het Bootjezaailen toch een beetje op vlaggetjesdag te doen lijken.

De Pinksterfeesten zoals die vandaag de dag in Zoutkamp worden gevierd, kregen hun huidige vorm in 1959. In dat jaar werd voor het eerst een georganiseerde Vlaggetjesdag gehouden, met als herkenbare elementen de Garnalenkoningin, het koninginneschip, de gepavoiseerde vissersvloot en een publiek programma van toespraken en festiviteiten.

Een centrale rol bij de oprichting speelde de Zoutkamper huisarts Dr. Que ^{[14] Bronvermelding
De Verhalen van Groningen over Dr. Que.} . Samen met een comité van betrokken dorpsgenoten zette hij zich in om bestaande visserijtradities en feestvormen te bundelen tot een samenhangend evenement. Daarbij werd nadrukkelijk gekeken naar vergelijkbare feesten elders, met name in Termunterzijl, maar het resultaat kreeg een uitgesproken Zoutkamper karakter.

Het oorspronkelijke feestterrein bevond zich bij de vishal en het toenmalige P.Z.V.B.-gebouw (nu de Garnalenafslag), met daartussen het open terrein waar tegenwoordig de gekleurde huisjes staan. De vissersschepen lagen tijdens Vlaggetjesdag met de boeg naar de kade, waardoor de vloot letterlijk en figuurlijk het middelpunt van het feest vormde. Bij de vishal was een podium ingericht voor toespraken en optredens.

Na de afsluiting van de Lauwerszee in 1969 verloor de vishal haar oorspronkelijke functie, maar de activiteiten bleven trouw bij de voormalige vishal.
Na 1982 verplaatste het evenement naar de dam en de binnenhaven. Jachtbouwer Gruno verbouwde dat jaar de voormalige vishal om tot een nieuwe jachtwerf, waardoor het de vishal en de symbolische betekenis er van verdween.
In de binnenhaven waren bovendien meer mogelijkheden voor activiteiten en kon de horeca beter aansluiten bij de festiviteiten.

Op het Dorpsplein was een kleine kermis bestaande uit een schiettent en een draaimolen, welke later op de dag kon worden omgebouwd tot zweefmolen.

Een vast en beeldbepalend onderdeel van Vlaggetjesdag is de vlootschouw. In de ochtenduren worden de gepavoiseerde vissersschepen gekeurd op onderhoud, tuigage en netten. Deze keuring heeft een symbolische én praktische betekenis en benadrukt het vakmanschap van de vissers.

Tijdens de vlootschouw wordt tevens het koninginneschip aangewezen: het schip dat de Garnalenkoningin mag ophalen en haar, begeleid door de rest van de vloot, naar Zoutkamp brengt. Deze bekendmaking is doorgaans om 11 uur voor het podium. De schipper van het koninginneschip ontvangt ook de vlag die bij de prijs hoort.

In willekeurige volgorde:
Ginus Oortwijn
Janna Hulshof
Jan en Marja Oostindiën
Gea Oosterhuis
Stephanie Muller
Edo Wezeman
Peter en Astrid Postma
Betty en Gerrit Arkema
Koert Sterkenburg
Albert Buursma